Thiếu máu thiếu sắt và cách bổ sung sắt an toàn

Thiếu máu thiếu sắt là dạng thiếu máu dinh dưỡng phổ biến nhất trên toàn thế giới, ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe, trí tuệ và năng suất lao động của hàng triệu người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em. Nắm vững cách nhận biết sớm, chế độ ăn giàu sắt và cách uống viên sắt đúng chuẩn sẽ giúp nhanh chóng hồi sinh nguồn năng lượng cho cơ thể.

1. Vai trò của sắt trong việc tạo máu

Trong cơ thể con người, sắt là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu không thể thay thế. Khoảng 70% lượng sắt trong cơ thể được tìm thấy trong Hemoglobin (huyết sắc tố) – một loại protein giàu sắt nằm bên trong các tế bào hồng cầu. Hemoglobin có nhiệm vụ gắn kết với oxy tại phổi và vận chuyển oxy đến nuôi dưỡng từng tế bào, mô và cơ quan trên khắp cơ thể, đồng thời thu gom khí carbonic để đào thải ra ngoài. Bên cạnh đó, sắt còn cấu tạo nên Myoglobin lưu trữ oxy trong cơ bắp và tham gia vào cấu trúc của nhiều enzym chuyển hóa năng lượng cũng như hệ miễn dịch.

Bệnh thiếu máu thiếu sắt xảy ra khi tổng lượng sắt trong cơ thể bị sụt giảm nghiêm trọng đến mức tủy xương không còn đủ nguyên liệu để sản xuất ra các tế bào hồng cầu khỏe mạnh. Các tế bào hồng cầu được tạo ra lúc này sẽ có kích thước nhỏ hơn bình thường (hồng cầu nhỏ) và chứa rất ít huyết sắc tố (nhược sắc). Hậu quả là khả năng vận chuyển oxy của dòng máu bị suy giảm nghiêm trọng, đẩy các mô vào tình trạng thiếu dưỡng khí mạn tính.

2. Các dấu hiệu và triệu chứng cảnh báo cơ thể đang cạn kiệt sắt

Quá trình thiếu sắt thường diễn ra âm thầm qua 3 giai đoạn: cạn kiệt kho dự trữ sắt (ferritin giảm), thiếu sắt tiềm ẩn, và cuối cùng là thiếu máu thiếu sắt thực sự. Các triệu chứng thường xuất hiện từ từ và ngày càng nặng dần:

• Mệt mỏi triền miên và thiếu năng lượng: đây là triệu chứng phổ biến nhất. Người bệnh luôn cảm thấy kiệt sức, uể oải, ngủ dậy vẫn mệt, làm việc nhanh đuối sức và không thể tập trung trí não.
• Da xanh xao và niêm mạc nhợt nhạt: làn da mất đi vẻ hồng hào khỏe mạnh, trở nên nhợt nhạt xanh xao. Dấu hiệu nhận biết rõ nhất là khi lật mi mắt dưới, kiểm tra lòng bàn tay hoặc viền môi thấy nhợt màu trắng bệch thay vì màu đỏ hồng tự nhiên.
• Hoa mắt, chóng mặt và đau đầu: não bộ bị thiếu oxy dẫn đến những cơn choáng váng khi đứng lên đột ngột, đau đầu ê ẩm và ù tai kéo dài.
• Các biến đổi đặc thù trên móng tay và tóc: tóc trở nên khô xơ, dễ gãy rụng; móng tay mỏng manh, dễ gãy, xuất hiện các khía dọc hoặc lõm lòng chảo ở giữa trông giống chiếc thìa (móng tay hình thìa); lưỡi bị teo gai, viêm đỏ và đau rát; khóe miệng bị nứt nẻ (chốc mép) và một số người xuất hiện hội chứng Pica – cảm giác thèm ăn những thứ kỳ lạ không phải thực phẩm như thèm nhai đá lạnh, ăn đất sét, phấn viết hoặc gạo sống.

3. Những nguyên nhân phổ biến gây thiếu máu thiếu sắt trong cộng đồng

Thiếu máu thiếu sắt không phải là một bệnh độc lập mà là triệu chứng của một nguyên nhân tiềm ẩn bên dưới cần được tìm ra và giải quyết, thường gồm:

• Nhu cầu sắt tăng cao đột biến: phụ nữ mang thai và đang cho con bú cần một lượng sắt khổng lồ để tăng thể tích máu nuôi thai và phát triển bánh nhau. Trẻ em trong giai đoạn tăng trưởng nhanh (tuổi dậy thì) cũng rất dễ bị thiếu hụt sắt nếu không được bổ sung kịp thời.
• Chế độ ăn uống nghèo nàn chất sắt: người ăn chay trường hoặc ăn thuần chay không đúng cách, người ăn kiêng quá mức, người cao tuổi ăn uống kém.
• Kém hấp thu sắt tại đường tiêu hóa: người mắc bệnh Celiac (dị ứng gluten làm teo nhung mao ruột), bệnh viêm ruột mạn tính (Crohn), hoặc người từng trải qua phẫu thuật cắt dạ dày, cắt ruột non làm giảm diện tích hấp thu sắt.

4. Chế độ dinh dưỡng giàu sắt và hướng dẫn uống viên bổ sung sắt đúng chuẩn

Để chẩn đoán xác định, bác sĩ chuyên khoa sẽ cho làm xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu (kiểm tra chỉ số Hemoglobin-Hb, thể tích khối hồng cầu-MCV) kết hợp với xét nghiệm Ferritin huyết thanh – thước đo chính xác nhất về lượng sắt dự trữ trong cơ thể. Về chế độ ăn uống, cần phân biệt hai nguồn sắt trong thực phẩm:

• Sắt Heme (có nguồn gốc động vật): có trong thịt đỏ như bò, thịt cừu, gan động vật, trong thịt gia cầm, hải sản. Sắt heme có tỷ lệ hấp thu rất cao (từ 15% đến 35%) và ít bị ảnh hưởng bởi các thực phẩm khác.
• Sắt Non-heme (có nguồn gốc thực vật): có trong các loại đậu (đậu đen, đậu lăng), rau lá xanh đậm (rau chân vịt, cải bó xôi), ngũ cốc nguyên hạt. Loại sắt này khó hấp thu hơn (chỉ khoảng 2% đến 10%). Khi sử dụng các thực phẩm này, mẹo giúp tăng hấp thu sắt chính là hãy ăn cùng các thực phẩm giàu vitamin C (cam, chanh, ổi, cà chua, ớt chuông) vì vitamin C giúp khử sắt từ dạng khó hấp thu sang dạng dễ hấp thu hơn nhiều lần.

Bên cạnh chế độ ăn, bổ sung sắt qua thuốc/thực phẩm chức năng cũng là phương pháp an toàn. Bổ sung sắt cần thực hiện đúng các điểm sau:

• Uống sắt lúc bụng đói (sắt viên uống trước bữa ăn 1 giờ hoặc sau ăn 2 giờ) cùng với một ly nước cam hoặc nước lọc đầy. Tuyệt đối không uống viên sắt cùng lúc với trà, cà phê, sữa tươi hoặc viên canxi vì chất tanin và canxi sẽ kết tủa với sắt làm triệt tiêu sự hấp thu.
• Tác dụng phụ thường gặp khi bổ sung sắt là phân có màu đen sẫm (hoàn toàn vô hại) và táo bón; do vậy hãy uống thật nhiều nước và ăn nhiều chất xơ để phòng táo bón.
• Cần kiên trì uống bổ sung sắt từ 3 đến 6 tháng theo chỉ định để bổ sung cho kho dự trữ ferritin của cơ thể.

Lời khuyên từ chuyên gia

Thiếu máu thiếu sắt là căn bệnh hoàn toàn có thể chữa khỏi và phòng ngừa dễ dàng nếu chúng ta biết cách lắng nghe cơ thể và chăm sóc dinh dưỡng đúng khoa học. Đừng bao giờ chấp nhận sống chung với những cơn mệt mỏi hay cho rằng xanh xao và đổ lỗi là do cơ địa. Hãy chủ động đi xét nghiệm công thức máu và ferritin định kỳ hàng năm, ăn uống đủ chất và bổ sung viên sắt đúng cách để giữ cho cơ thể luôn dồi dào oxy và tràn đầy năng lượng.

Nguồn tham khảo chuyên môn: https://www.nhs.uk/conditions/iron-deficiency-anaemia/

Ths. Bs. Lê Minh Khánh — Phòng khám chuyên khoa dinh dưỡng VIAM